ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମହାନ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରଥା ନୁହେଁ; ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ସଂସ୍କାର, ମାନବିକତା ଓ ଜୀବନଦର୍ଶନକୁ ଗୋଟିଏ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ପିଢ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚାଇବାର ଏକ ମହାନ ସେତୁ।ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଗୁରୁକୁଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶିଷ୍ୟ କେବଳ ପୁସ୍ତକୀୟ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରୁନଥିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରହି ସେ ଜୀବନକୁ ବୁଝୁଥିଲେ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିଖୁଥିଲେ, ନୀତି ଓ ଆଦର୍ଶର ପଥରେ ଚାଲିବାର ଶିକ୍ଷା ପାଉଥିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ କେବଳ ଶିକ୍ଷକ ନୁହେଁ, ଜୀବନର ଦିଗଦର୍ଶକ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଆଜି ସମୟ ବଦଳିଛି। ଶିକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ବଦଳିଛି, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଶିକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ସହଜ ଓ ବ୍ୟାପକ କରିଛି। ଗୋଟିଏ କ୍ଲିକ୍ରେ ସାରା ବିଶ୍ୱର ତଥ୍ୟ ଆମ ହାତ ପାହାନ୍ତାରେ ମିଳୁଛି। କିନ୍ତୁ ତଥ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଏକ ନୁହେଁ। ତଥ୍ୟ ଆମକୁ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା, ମାନବିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ବୁଝିବା ଓ ଜୀବନର ସଠିକ୍ ପଥ ବାଛିବାରେ ଜଣେ ଭଲ ଗୁରୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଗୁରୁ କେବଳ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଶିକ୍ଷକ ନୁହନ୍ତି। ଯିଏ ଆମକୁ ଭୁଲ୍ରୁ ଶିଖିବାକୁ, ବିଫଳତାରୁ ଉଠିବାକୁ ଓ ସଫଳତାରେ ନମ୍ର ରହିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି—ସେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଜୀବନର ଗୁରୁ। ମାତା–ପିତା, ଶିକ୍ଷକ, ବରିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଜୀବନରେ ଆମକୁ ସଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଖାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଗୁରୁର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ, ଶିଷ୍ୟତ୍ୱର ଅର୍ଥ କେବଳ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା, ବୁଝିବା, ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଓ ଶିଖିଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ। ଜଣେ ଭଲ ଶିଷ୍ୟ ହିଁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜଣେ ଭଲ ଗୁରୁ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ। ଆଜିର ଦ୍ରୁତଗତିର ଜୀବନରେ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଔପଚାରିକତା ବଢ଼ୁଛି ଓ ଆତ୍ମୀୟତା କମୁଛି। ତେଣୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସମ୍ପର୍କକୁ କେବଳ ଏକ ଦିବସ ପାଳନରେ ସୀମିତ ନରଖି, ଏହାର ମୂଳ ଆଦର୍ଶକୁ ଜୀବନରେ ଧାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନର ଦୀପ, ଶିଷ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଦୀପରୁ ଆଲୋକ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ପଥିକ। ଏହି ଆଲୋକ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ପିଢ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ହିଁ ସମାଜର ଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କାର ଜୀବନ୍ତ ରହେ। ସେଥିପାଇଁ ଆଧୁନିକତାର ଦୌଡ଼ରେ ଆମେ ଗୁରୁ–ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ଆଦର୍ଶ—ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ନମ୍ରତା ଓ ମାନବିକତା—କୁ ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କାରଣ ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ସଫଳ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କୁ ସାର୍ଥକ ମଣିଷ କରିଥାଏ।
